Từ Ormenio tới Gavdos: 12 ngày, 5 môn, một cơ thể làm phòng thí nghiệm

Điểm cực bắc của Hy Lạp là Ormenio, một thị trấn nhỏ nằm sát biên giới Bulgaria, nơi mùa đông có những ngày xuống dưới 0 độ. Điểm cực nam là Gavdos, hòn đảo nằm dưới Crete, mũi đất xa nhất về phía nam của châu Âu, nơi mặt biển Địa Trung Hải gần như không bao giờ lạnh. Vẽ một đường thẳng giữa hai điểm ấy đã hơn 700 km. Băng qua 13 vùng hành chính bằng sức người, con số thực tế lớn hơn rất nhiều. Trong toàn bộ thông tin mà dự án này công bố, không có lấy một con số về quãng đường. Họ đưa ra 12 ngày. Họ kể ra 5 môn: đạp xe, bơi nước mở, leo núi, chạy đường trường, chèo thuyền. Họ nhắc tới 13 vùng lãnh thổ. Họ nói về cảm biến đeo trên người, về quần áo thông minh, về GPS, về trí tuệ nhân tạo, về một nền tảng số cho phép công chúng theo dõi trực tiếp. Nhưng tổng cự ly, số giờ mỗi ngày, tổng độ cao, nhiệt độ nước, tình trạng sóng — tất cả đều im lặng. Một chuyến đi không có cự ly là một chuyến đi không thể đo. Thứ không thể đo thì không thể xếp hạng, và thứ không thể xếp hạng thì khó lòng được gọi là kỳ tích thể thao theo nghĩa thông thường. Tôi để ý điều đó trước khi để ý tới bất cứ chi tiết nào khác. Đứng giữa dự án là một con người cụ thể: Giorgos Tsianos, được tài liệu mô tả là bác sĩ, nhà nghiên cứu và vận động viên, 'chủ thể con người cố định và trục vận hành' của toàn bộ chương trình. Anh theo học sinh lý học người tại Đại học California, Berkeley. Đoạn tiểu sử ấy dừng lại giữa câu. Không có năm sinh. Không có tuổi thi đấu. Không có một thành tích nền nào để đối chiếu. Phía sau là tiền. Dự án được Bộ Quản trị số và Trí tuệ nhân tạo Hy Lạp hậu thuẫn, dòng ngân sách chảy qua Quỹ Thế giới Hy Lạp, thuộc Hành động 'Tích hợp trí tuệ nhân tạo vào lĩnh vực thực tế ảo và thực tế tăng cường, Giai đoạn B'. Tôi đã đọc câu đó ba lần, bởi nó cho tôi biết loại văn bản mình đang cầm trên tay. Đây là truyền thông của một dự án nghiên cứu được nhà nước tài trợ, sử dụng một hành trình sức bền cực đoan làm bệ thử và làm vật trưng bày. Không có liên đoàn nào đứng ra công nhận. Không có chuẩn tuyển chọn. Không có bảng xếp hạng, không có vòng loại, không có ai bị loại. Tuyến đường bắc–nam của Hy Lạp lại là một lựa chọn thiết kế hợp lý hiếm thấy. Trong một khoảng cách địa lý ngắn, nó gom đủ mọi dải môi trường: nước biển ở phía nam, núi cao ở giữa, khí hậu lục địa ở phía bắc. Ai muốn nghiên cứu điều hòa thân nhiệt và ảnh hưởng của môi trường lên cơ thể người thì khó tìm được phòng thí nghiệm ngoài trời nào gọn hơn thế. Vấn đề sinh lý trung tâm của dự án nằm ở chỗ chuyển môn, không nằm ở tốc độ. Một ngày đạp xe đặt gánh nặng lên lưng và cổ, lên vùng tiếp xúc yên xe, và chủ yếu là gánh nặng đồng tâm lên cơ đùi. Một ngày leo núi và chạy xuống dốc đặt gánh nặng lệch tâm lên cơ tứ đầu và cơ bắp chân, loại gánh nặng gây tổn thương sợi cơ nhiều nhất. Một ngày bơi nước mở chuyển toàn bộ áp lực sang vai và hệ hô hấp, đồng thời kéo theo gánh nặng điều hòa nhiệt. Mười hai ngày liên tiếp xoay vòng giữa các cấu hình ấy nghĩa là cơ thể không bao giờ được phép hoàn tất quá trình hồi phục của môn trước khi môn sau bắt đầu. Đó là lý do tôi gọi đây là bài toán tích lũy tải. Cuộc đua có đích và có nhịp nghỉ. Bài toán tích lũy chỉ có đường cong suy giảm. Chèo thuyền là môn duy nhất trong nhóm không tiêu hao nhiều năng lượng chuyển hóa. Nó nặng về vận hành, nặng về kỹ năng, nặng về thời tiết, nhưng nhẹ về sinh lý. Trong một bài toán tích lũy tải, một chặng như thế có thể được dùng làm cửa sổ hồi phục. Tài liệu không mô tả trình tự ngày nào môn nào, nên tôi chỉ có thể suy đoán rằng thiết kế ấy tồn tại. Một chương trình 12 ngày không có chặng nhẹ nào thì gần như không thể hoàn thành. Bản đồ rủi ro của cấu hình này dài hơn bất kỳ nội dung điền kinh đơn lẻ nào. Gân Achilles, gân bánh chè, cân gan bàn chân chịu tải cộng dồn từ chạy và leo núi. Cơ tứ đầu và cơ bắp chân chịu tổn thương lệch tâm lặp lại, kèm nguy cơ tiêu cơ vân do gắng sức — một biến cố có thể đưa thẳng người ta vào phòng cấp cứu. Vai chịu khối lượng bơi nước mở. Cột sống thắt lưng và cổ chịu hàng chục giờ ngồi yên trên xe. Và phía trên tất cả là tầng rủi ro hệ thống: hạ natri máu, mất nước, hạ thân nhiệt khi bơi, sốc nhiệt khi chạy, thiếu ngủ kéo dài. Không mục nào trong danh sách ấy được xác nhận trong tài liệu. Chúng là những rủi ro mà chính thiết kế nhiệm vụ ngụ ý. Bù lại, kiến trúc đo lường được mô tả khá cụ thể: cảm biến theo dõi tim mạch, điều hòa thân nhiệt, độ bão hòa oxy, động học đường huyết, chuyển động, sản lượng công, mức mệt mỏi và hồi phục. Quần áo thông minh, GPS, thiết bị đo môi trường, nền tảng số, và một lớp trí tuệ nhân tạo đọc dữ liệu. Nếu hệ thống ấy chạy được suốt 12 ngày, nó sẽ là một trong những bộ dữ liệu thực địa dày nhất từng được ghi lại trên một cơ thể người trong điều kiện khắc nghiệt. Và đây là câu hay nhất trong toàn bộ tài liệu, câu mà tôi tin là thật: liệu dữ liệu có thể được truyền, lưu trữ, trực quan hóa và diễn giải một cách đáng tin cậy trong thời gian thực, bất chấp hạn chế của chuyển động, thời tiết, nước, địa hình và kết nối không ổn định hay không. Đó là một câu hỏi kỹ thuật cụ thể. Nó có thể đúng, có thể sai, và có thể kiểm chứng. Nó tốt hơn hẳn phần còn lại của tài liệu — phần nói về một hành trình chưa từng có và một giá trị khoa học cao. Nhưng có một chi tiết phương pháp khiến tôi phải dừng lại lâu hơn cả. Tsianos vừa là người làm thí nghiệm, vừa là đối tượng thí nghiệm. Anh là bác sĩ, là nhà nghiên cứu, đồng thời là người duy nhất được đo, và cũng là gương mặt đại diện cho một dự án dùng ngân sách nhà nước nên phải chứng minh kết quả. Trong nghiên cứu, cấu hình như vậy có hai mặt. Mặt tốt: đối tượng hiểu dữ liệu của chính mình, tuân thủ quy trình cao, báo cáo nội quan phong phú. Mặt xấu: không có người quan sát độc lập, không có mù, và người diễn giải dữ liệu có lợi ích trực tiếp trong việc dữ liệu trông đẹp. Nghiên cứu một đối tượng không sai về nguyên tắc. Nó chỉ không cho phép khái quát hóa. Và nó đặc biệt mong manh khi đối tượng chính là người ký tên vào kết luận. Tài liệu không nhắc tới một hội đồng đạo đức nào. Không có hội đồng thẩm định thể chế, không có giám sát viên y khoa độc lập, không có tiêu chí dừng, không có kế hoạch sơ tán. Với một chương trình 12 ngày liên tục, có bơi nước mở và chèo thuyền qua vùng biển Hy Lạp, đó là những chi tiết đáng lẽ phải xuất hiện trước tiên. Cũng không có ai được nêu tên ngoài Tsianos. Tài liệu nhắc tới những đồng đội tuyệt vời, những nhà nghiên cứu ưu tú, một đội hộ tống chuyên trách, một mạng lưới cộng sự có chuyên môn — nhưng không nêu một cái tên, không một chức danh, không một đơn vị chủ quản khoa học. Trong truyền thông khoa học, tên tuổi chính là uy tín. Một dự án mang tiền của bộ mà không dám nêu tên người phụ trách khoa học là một điều bất thường. Và có một điểm yếu cấu trúc không thể bỏ qua: dự án chỉ có một người. Nếu Tsianos bị chấn thương hoặc phải rút lui ở ngày thứ bảy, cả hệ thống sụp — phần khoa học, phần phát sóng, phần nghiệm thu ngân sách. Không có phương án dự phòng nào được nêu. Đến đây thì tôi phải nói thẳng điều mà tôi cho là cốt lõi. Mục tiêu của dự án này không nằm ở thành tích. Tài liệu tự nói rằng chuyến đi chỉ là khung vận hành cho nghiên cứu, chứ không tự thân là đích đến. Giá trị mà nó đòi hỏi thuộc loại tri thức, không thuộc loại kỷ lục. Vậy nên hãy đánh giá nó bằng thước đo tri thức. Và khi đo bằng thước đó, có ba điều đáng lo. Thứ nhất, dòng tiền không đến từ ngân sách thể thao. Nó đến từ một hành động về thực tế ảo và thực tế tăng cường. Nghĩa là sản phẩm cuối cùng mà nhà nước muốn nhìn thấy nhiều khả năng là một nền tảng trực quan hóa, một mô hình mô phỏng, một sản phẩm trải nghiệm — chứ không phải một bài báo sinh lý học. Tài liệu không nói rõ điều này, nhưng dòng ngân sách nói thay nó. Thứ hai, dữ liệu sinh trắc học sẽ được truyền công khai. Nhịp tim, hô hấp, thân nhiệt, oxy hóa máu, đường huyết của một cá nhân có thể nhận diện được, phát trực tiếp cho công chúng xem. Dưới luật bảo vệ dữ liệu của Liên minh châu Âu, dữ liệu sức khỏe thuộc nhóm đặc biệt, cần sự đồng thuận rõ ràng và biện pháp bảo vệ tăng cường. Tài liệu mô tả cơ chế phát sóng, nhưng không mô tả cơ chế đồng thuận. Ở đây có một tình tiết làm dịu lo ngại: người được đo cũng chính là người chủ trì dự án, nên anh ta tự miễn trừ danh tính cho mình. Nhưng tự miễn trừ không thay thế được một khung pháp lý bằng văn bản. Thứ ba, tuyên bố chưa từng có ai thử không có gì chống lưng. Không có cơ quan nào đứng ra xác nhận, không có quy trình kiểm chứng, không có tệp GPS độc lập được nêu. Một tuyên bố đến từ một nguồn duy nhất thì vẫn chỉ là tuyên bố. Rủi ro danh tiếng thì bất đối xứng. Một dự án hoàn thành tốt sẽ được nhắc tới vài tuần rồi chìm. Một biến cố y khoa phát trực tiếp, hoặc một kết luận về bảo vệ dữ liệu liên quan tới một bộ về trí tuệ nhân tạo, thì ở lại rất lâu. Người ta không lập kế hoạch cho kiểu rủi ro ấy bằng cách viết thêm mỹ từ. Còn một điều nữa, và tôi viết phần này với tư cách người đã nhiều năm đếm từng đường chuyền ở những giải đấu không ai buồn ghi hình. Ở Kenya, trong đại dịch, 64% nữ cầu thủ bóng đá mất thu nhập và rời bỏ sân cỏ. Một tiền đạo 22 tuổi từng ghi 15 bàn ở giải quốc gia phải tự tập với quả bóng nhồi vải vụn. Số liệu của tôi hôm ấy không nằm trong báo cáo của bất kỳ bộ nào. Cô gái nhỏ với đôi giày cũ không xuất hiện trong báo cáo, nhưng tôi đã thấy cô ấy trong từng con số. Tôi không nói dự án của Tsianos là vô nghĩa. Tôi nói rằng cùng một lúc, một cơ thể người có thể được nhà nước đầu tư thiết bị để đo tới từng nhịp tim, trong khi hàng nghìn cơ thể khác đang tập với bóng vải. Hai sự thật ấy không loại trừ nhau. Nhưng chúng đặt câu hỏi về thứ tự ưu tiên. Câu hỏi thật sự của dự án này không phải là liệu một người có đi hết Hy Lạp trong 12 ngày. Mà là liệu nhóm ấy có phát sóng cả phần thất bại: ngày bị cắt vì sóng lớn, đoạn mất kết nối, nhịp tim không hồi phục như dự kiến, một môn phải đổi bằng môn khác. Nếu họ dám phát cả những phần đó, đây sẽ là một đóng góp thật. Nếu không, nó sẽ là một đoạn phim quảng cáo dài 12 ngày. Thế giới thể thao luôn muốn xếp hạng. Tôi thì chỉ muốn hiểu vì sao họ chạy, vì sao họ khóc. Ở tuổi 61, tôi học được rằng thể thao không bao giờ cũ, chỉ có cách nhìn của chúng ta trở nên mòn. Và khi những con số biết kể tên, cả sân cỏ phải lắng nghe. Với dự án này, tôi vẫn đang chờ một cái tên để con số ấy thuộc về.