Asian Games: Trung Quốc vàng thứ mười, Thái Lan cạn sức, Việt Nam đánh rơi chính mình

Khoảnh khắc tôi nhớ nhất ở kỳ Asian Games lần này không đến từ trận chung kết. Nó đến từ một trận đấu gần như không được phát sóng.

Các cô gái Việt Nam bước ra khỏi sân sau thất bại 0-3 trước Indonesia ở vòng phân loại 5-8. Không ai khóc. Họ cúi đầu, xếp hàng, bắt tay đối thủ rồi đi thẳng vào đường hầm. Trên khán đài, một nhóm cổ động viên áo đỏ vẫn vỗ tay, vỗ tay cho một trận thua mà theo mọi bảng xếp hạng khu vực, lẽ ra không được phép xảy ra.

Tôi ngồi ở hàng ghế thứ bảy, sổ tay mở, ghi đúng một dòng: “Trận này họ mất cái đầu trước khi mất điểm.”

Tôi từng ngồi ở ghế khán đài vỗ tay, giờ tôi ngồi ở bàn bình luận để người khác không phải vỗ tay một mình. Nhưng có những trận mà ngồi ở ghế nào cũng lạnh.

Một trật tự không có chỗ cho sự ngạc nhiên

Bóng chuyền nữ tại Asian Games gần như luôn vận hành theo một trật tự cố định. Trung Quốc ở trên cùng. Nhật Bản và Thái Lan bám sát phía sau. Hàn Quốc ở nhóm kế tiếp. Phần còn lại của châu lục nằm trong ô đang học việc.

Kỳ này trật tự ấy không đổi: Trung Quốc nhất, Nhật Bản nhì, Thái Lan ba, Hàn Quốc tư. Việt Nam đứng thứ bảy.

Với Trung Quốc, đó là tấm huy chương vàng thứ mười trong lịch sử Asian Games, và là lần thứ ba liên tiếp họ đứng ở bậc cao nhất. Không đội nữ nào ở châu Á hiện tại có quỹ thành tích tương đương. Nhưng đường đi của họ không phẳng như kết quả cuối cùng gợi ra.

Ở bán kết, Thái Lan kéo Trung Quốc vào loạt tie-break và chỉ chịu thua 2-3. Đó là trận đấu cho thấy khoảng cách giữa đội số một châu Á và đội thứ ba không phải một vực thẳm. Đến chung kết, Trung Quốc mới thực sự áp đặt được thế trận khi thắng Nhật Bản 3-0.

Nhật Bản bước vào trận cuối cùng với một nhánh đấu tương đối thuận lợi. Điều đó không làm giảm giá trị tấm huy chương bạc. Nó chỉ khiến người xem khó đánh giá chính xác thực lực của đội bóng này cho tới khi họ gặp Trung Quốc. Và khi gặp, khoảng cách kỹ thuật hiện ra khá rõ.

Việt Nam, đội được đánh giá cao hơn Indonesia trước khi giải khởi tranh, lại để thua trắng 0-3 ở vòng phân loại. Thứ hạng thứ bảy vì thế trở thành một nỗi thất vọng, chứ không phải một bước tiến. Lứa cầu thủ hiện tại của Việt Nam, với Trần Thị Thanh Thúy, Nguyễn Thị Bích Tuyền và Hoàng Thị Kiều Trinh, là thế hệ được đầu tư bài bản nhất trong hai thập kỷ. Chính vì vậy, kết quả ấy đau hơn một trận thua thông thường.

Một lưu ý nghề nghiệp trước khi đi tiếp. Cách gọi “Asiad 20” cần được đối chiếu với hồ sơ chính thức của Hội đồng Olympic châu Á và Liên đoàn bóng chuyền thế giới. Kỳ đại hội thể thao châu Á thứ hai mươi được lên lịch tại Aichi-Nagoya, Nhật Bản. Khi nguồn tin không nêu rõ xuất xứ và không kèm bảng thống kê kỹ thuật, người viết buộc phải tách phần kết quả ra khỏi phần diễn giải. Đó là kỷ luật tối thiểu của nghề.

Đọc kết quả, đừng đọc huyền thoại

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu bóng chuyền nữ châu Á và Đông Nam Á trong hơn ba mươi năm, tôi rút ra một nguyên tắc: bảng xếp hạng cuối giải chỉ là dữ liệu thô. Muốn biến nó thành kết luận, cần thêm số.

Số thì ở đây rất ít. Trung Quốc lần lượt vượt qua Việt Nam, Thái Lan và Nhật Bản trên đường tới vàng. Thái Lan gục ở set thứ năm tại bán kết. Nhật Bản thua trắng 0-3 ở chung kết. Việt Nam thua Indonesia 0-3 và kết thúc ở vị trí thứ bảy.

Mọi thứ còn lại, từ hiệu suất tấn công, số lần chắn bóng thành công, tỷ lệ đỡ bước một cho tới điểm số từng set, đều không xuất hiện trong nguồn. Điều đó có nghĩa là những câu kiểu “Trung Quốc thống trị toàn diện” chỉ đúng ở tầng kết quả, chưa chạm tới tầng kỹ thuật. Một đội thắng chung kết 3-0 nhưng bị kéo vào tie-break ở bán kết là một đội mạnh có biên độ dao động lớn, và biên độ ấy thường phụ thuộc vào việc đối thủ có gây được áp lực lên hệ thống đỡ bước một hay không.

Thái Lan làm được điều đó. Lối chơi nhanh, biến ảo và giàu tốc độ của họ buộc Trung Quốc phải đánh nhiều pha bóng hơn mức mong muốn. Nhật Bản thì không làm được. Nhánh đấu thuận lợi giúp họ bảo toàn thể lực, nhưng nó cũng che mất những điểm yếu mà một trận căng thẳng sớm hơn sẽ phơi ra. Đến khi gặp Trung Quốc, họ không còn phương án dự phòng nào để xoay chuyển cục diện.

Với Thái Lan, vấn đề mang tên thể lực. Họ vừa vô địch giải vô địch châu Á hồi tháng tám. Đỉnh cao phong độ rơi xuống ngay trước Asian Games là một quy luật sinh lý của thể thao đỉnh cao. Nhưng vì nguồn tin không cung cấp dữ liệu về khối lượng thi đấu và cách xoay tua đội hình, người ta chỉ có thể đặt giả thuyết, không thể khẳng định.

Với Việt Nam, vấn đề nằm sâu hơn một chút so với kỹ thuật. Một đội được đánh giá cao hơn đối thủ lại thua trắng trong trận quyết định vị trí. Trong bóng chuyền, những trận như vậy thường bắt đầu bằng sự chệch choạc ở khâu đỡ bước một, lan sang tổ chức tấn công, rồi cuối cùng là tâm lý. Nhưng nếu không có bảng điểm từng set, không ai được phép khẳng định đội bóng ấy gục vì chắn bóng, vì phát bóng hay vì cái đầu.

Sau trận đấu đó, tôi gọi cho một huấn luyện viên ở miền Nam, người đề nghị không nêu tên. Anh nói một câu mà tôi ghi nguyên văn: “Cầu thủ của mình tập nhiều hơn, nhưng tập trong điều kiện ít va đập quốc tế hơn.” Câu đó quan trọng hơn bất kỳ bảng xếp hạng nào.

Khi giá trị thương mại đi lệch giá trị thi đấu

Ở đây có một nghịch lý mà giới truyền thông thể thao ít khi chịu gọi tên. Một trận bán kết kéo dài năm set giữa Thái Lan và Trung Quốc có chất lượng chuyên môn cao hơn hẳn nhiều trận bóng nam được phát sóng với chi phí bản quyền gấp hàng chục lần. Nhưng nó không được đầu tư tương xứng, không được phân tích tương xứng, và phần lớn khán giả Việt Nam chỉ biết kết quả sau khi trận đấu kết thúc.

Trong khoảng mười lăm năm trở lại đây, các nền tảng phát trực tuyến đua nhau mua bản quyền thể thao với mức giá đẩy lên tới ngưỡng không thể sinh lời, rồi lặp lại đúng sai lầm mà truyền hình trả tiền từng phạm phải cách đây hai thập kỷ. Dòng tiền chảy vào những sản phẩm có lượng người xem lớn nhất, chứ không phải những sản phẩm có chất lượng thi đấu cao nhất. Bóng chuyền nữ nằm ở phía sau của phương trình đó.

Sân cỏ không hỏi giới tính, chỉ hỏi người đó có dám đứng lên hay không. Nhưng hợp đồng truyền hình thì hỏi, và nó luôn hỏi trước.

Có một điểm phản trực giác nữa. Ban tổ chức và truyền thông thường chuộng cách đọc thành tích theo bằng cấp: đội nào nhiều danh hiệu hơn thì đương nhiên mạnh hơn. Trong khi đó, mô hình dữ liệu của các trung tâm chuyển nhượng hiện nay lại đánh giá quá cao tiềm năng của vận động viên trẻ tuổi, và đánh giá thấp thứ không thể đo bằng chỉ số: hóa học phòng thay đồ.

Một tập thể ăn ý có thể nâng hiệu suất lên mức mà tổng năng lực cá nhân không giải thích được. Ngược lại, một đội hình có chỉ số cá nhân đẹp hơn đối thủ vẫn có thể sụp trong bốn mươi lăm phút. Việt Nam trước Indonesia là ví dụ. Nó không chứng minh điều gì về trình độ của các cô gái ấy. Nó chỉ chứng minh rằng bảng tính không ra sân thi đấu.

Điều đang thay đổi

Các đội nữ châu Á đang tiến gần nhau hơn về mặt bằng, và khoảng cách giữa Trung Quốc với phần còn lại sẽ không còn là mười năm như trước. Nhưng tiến gần nhau chỉ có ý nghĩa nếu có người ghi lại nó.

Từ studio nhỏ của Bình Dương Sports Her, tôi vẫn làm đúng một việc mỗi tuần: gọi điện cho một nữ cầu thủ, bật máy ghi âm, rồi im lặng nghe. Bởi trong bóng chuyền nữ, thứ luôn thiếu không phải là tài năng. Thứ luôn thiếu là người chịu ngồi lại đủ lâu để nghe.

Bình đẳng không có nghĩa là ai cũng về đích giống nhau, mà là ai cũng có vạch xuất phát công bằng. Ở Asian Games, vạch xuất phát đã được kẻ thẳng hơn một chút. Việc còn lại thuộc về những người ngồi trên khán đài.