Khói mù Punjab và bóng đá Pakistan: Kẻ thù không mặc áo đấu

Đỗ Tiến | Marseille

Tôi mở lại đoạn ghi hình cũ vào một buổi sáng tháng Mười một, khung hình mờ đến mức tôi phải tự hỏi liệu mình đang xem bóng đá hay đang xem một bản tin thời tiết bị lỗi. Bóng lăn trên mặt cỏ, nhưng đám khói xám đặc quánh cuộn qua khán đài khiến ống kính dài không tài nào bám nổi cầu thủ ở tuyến giữa. Bình luận viên ở trường quay liên tục lặp lại một câu mà tôi chưa từng nghe trong suốt ba mươi năm theo dõi bóng đá châu Âu: "Chúng tôi tạm thời không xác định được vị trí bóng vì khói". Đó là khoảnh khắc tôi hiểu ra rằng, ở một góc nào đó của thế giới này, trận đấu không còn được định đoạt bởi sơ đồ chiến thuật hay phong độ trung phong, mà bởi chỉ số chất lượng không khí. Và cái chỉ số ấy đang trở thành đối thủ khó nhằn nhất của bóng đá Nam Á, một đối thủ không mặc áo đấu, không xếp hàng trước trọng tài, không hạ cánh giờ ký hợp đồng.

Chính phủ Punjab của Pakistan vừa ra một chỉ thị trước mùa khói mù, có hiệu lực từ ngày 1 tháng Mười, được báo The Express Tribune đưa lại. Chỉ thị này nhắm vào bốn nhóm đối tượng: lò gạch không lắp công nghệ zigzag sẽ bị phá dỡ hoặc niêm phong; xe cộ và xe máy phát thải khói sẽ bị xử lý; các nhà máy và lò bánh mì bị siết; và mọi hành vi đốt rơm rạ, đốt nhựa, đốt lốp xe, đốt rác sẽ bị phạt nặng. Cùng lúc, bốn cơ quan cùng bị huy động: Cục Môi trường và Biến đổi Khí hậu, Cơ quan Giao thông Khu vực, Dân phòng, và chính quyền các huyện. Họ triển khai drone và các tổ tuần đêm, theo dõi điểm nóng hai mươi bốn trên hai mươi bốn. Nghe qua thì đó là một chiến dịch của một bộ ngành môi trường. Nhưng khi tôi đọc lại lần thứ ba, tôi nhận ra đây là một vấn đề thể thao, vì mọi con số trong đó đều là những con số mà ban tổ chức một trận bóng đá phải nhìn trước khi bấm nút cho trọng tài thổi còi khai cuộc.

Lahore được ghi nhận ở ngưỡng 210 đơn vị chỉ số chất lượng không khí. Murree 115. Attock 105. Chakwal 103. Islamabad 101. Rawalpindi 97. Chỉ riêng Lahore nằm trong dải "rất có hại cho sức khỏe" theo thang phân loại của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ. Năm thành phố còn lại nằm ở dải "có hại cho nhóm nhạy cảm" và "trung bình". Nói cách khác, cái tít "khói mù tấn công hai thành phố sinh đôi" mạnh hơn dữ liệu thật của hai thành phố sinh đôi ấy. Islamabad ở ngưỡng 101 và Rawalpindi ở ngưỡng 97 không phải là một cuộc khủng hoảng y tế công cộng. Chúng là những con số mà bất kỳ liên đoàn bóng đá nào ở châu Á cũng từng nhìn thấy trên bảng điện tử trước một buổi tập chiều muộn tháng Chín.

Nhưng đây mới là điểm khiến tôi phải ngồi lại viết. Số liệu đưa tôi đến cửa sân, đôi mắt dẫn vào phòng thay đồ. Và trong phòng thay đồ của bóng đá Nam Á, có một câu chuyện mà bảng chỉ số chất lượng không khí không bao giờ kể. Đó là câu chuyện về một nền bóng đá bị vận hành theo đúng mô hình mà chính quyền Punjab đang áp dụng cho các lò gạch: trừng phạt là công cụ duy nhất, không có cơ chế hỗ trợ, không có người chịu trách nhiệm được nêu tên, và không có chỉ số đo lường thành công nào được công bố.

Bối cảnh: một thập kỷ bóng đá Pakistan sống trong chế độ đặc biệt

Để hiểu vì sao một chỉ thị về khói mù lại có thể là câu chuyện bóng đá, cần nhớ rằng Pakistan đã trải qua gần một thập kỷ hỗn loạn thể chế trong bóng đá. Liên đoàn Bóng đá Pakistan từng nhiều lần bị FIFA đặt dưới quyền kiểm soát của ủy ban bình thường hóa, bị đình chỉ quyền thành viên, bị tước quyền tổ chức các trận đấu quốc tế trên sân nhà. Những lần đình chỉ ấy không phải vì thiếu cầu thủ, mà vì thiếu một ban lãnh đạo được công nhận. Câu chuyện đó nghe rất khác với câu chuyện về khói mù, nhưng cấu trúc thì giống hệt nhau: một cơ quan bên ngoài (FIFA) ấn định một mốc thời gian cứng (deadline), ra một danh sách các đối tượng phải sửa chữa (các quan chức liên đoàn), và đe dọa hình phạt nặng (treo giò toàn bộ nền bóng đá). Không có gói tài trợ chuyển đổi, không có lộ trình hỗ trợ cho các quan chức địa phương, không có chỉ số đánh giá quá trình bình thường hóa. Có kết quả cuối cùng, hoặc là bị phạt.

Trong lúc đó, bóng đá Pakistan vẫn tồn tại ở một tầng rất thấp của hệ thống bóng đá châu Á. Các trận đấu vòng loại của họ thường bị lu mờ bởi những nền bóng đá lớn trong khu vực như Iran, Ả Rập Xê Út, Nhật Bản, Hàn Quốc. Nhưng chính vì nằm ở tầng thấp, các trận đấu của họ lại thường được tổ chức ở những thành phố nơi vấn đề khói mù là nghiêm trọng nhất. Lahore, Islamabad, Rawalpindi — ba trong số sáu thành phố có chỉ số chất lượng không khí bị đề cập trong chỉ thị của chính quyền Punjab — đều từng là địa điểm tổ chức các trận bóng đá thuộc hệ thống thi đấu châu Á.

Đây không phải một trùng hợp vô nghĩa. Trận đấu được định đoạt nơi khán giả không nhìn tới. Và nơi khán giả không nhìn tới, trong trường hợp này, không phải là băng ghế huấn luyện hay đường biên dọc. Đó là trạm quan trắc chất lượng không khí cách sân vận động ba cây số về phía đông, cái trạm không bao giờ xuất hiện trên truyền hình, không bao giờ có tên trong chương trình thi đấu, nhưng có quyền lực thật sự để quyết định liệu trận đấu có được phép diễn ra hay không.

Trên thực tế, các trận bóng đá quốc tế ở Nam Á đã nhiều lần bị ảnh hưởng bởi chất lượng không khí. Các đội khách đến từ châu Âu thường phàn nàn về việc khó thở trong các buổi tập. Các trọng tài phải tạm dừng trận đấu để cho cầu thủ uống nước nhiều lần hơn bình thường. Các bác sĩ đội bóng ghi nhận chỉ số hô hấp của cầu thủ giảm sau các trận đấu vào cuối năm. Nhưng những chi tiết ấy hiếm khi lọt vào bản tin chính, vì chúng không tạo ra bàn thắng đẹp, không tạo ra tranh cãi trọng tài, không tạo ra bảng xếp hạng. Chúng chỉ tạo ra những con số mà không ai muốn đọc.

Phân tích cốt lõi: ba lỗ hổng của một chiến dịch trừng phạt

Quay lại chỉ thị ngày 1 tháng Mười của chính quyền Punjab. Khi tôi đọc nó như một nhà phân tích thể thao, tôi thấy ba vấn đề có thể áp dụng trực tiếp cho cách các liên đoàn bóng đá khu vực vận hành.

Thứ nhất, toàn bộ dữ liệu định lượng trong bản tin đều không có nguồn. Không có trạm quan trắc nào được nêu tên. Không có thang đo nào được ghi rõ. Không có chuỗi số liệu theo ngày, theo tuần, theo tháng. Không có so sánh với cùng kỳ năm trước. Đó là một vấn đề nghiêm trọng về mặt phương pháp. Nếu một liên đoàn bóng đá công bố rằng "đội tuyển quốc gia đang trên đà phát triển" mà không kèm theo bất kỳ số liệu nào về số trận thắng, số bàn thắng, số điểm, hay số cầu thủ được đào tạo, thì bất kỳ ai có chút hiểu biết về bóng đá đều sẽ nghi ngờ. Vậy tại sao chúng ta lại chấp nhận một tuyên bố về chất lượng không khí mà không có số liệu kiểm chứng?

Thứ hai, toàn bộ công cụ trong chỉ thị đều mang tính trừng phạt. Phá dỡ lò gạch. Niêm phong nhà máy. Phạt tiền xe cộ. Phạt tiền người đốt rơm. Không có bất kỳ cơ chế hỗ trợ nào được nêu trong bản tin: không có gói tài trợ chuyển đổi lò gạch sang công nghệ zigzag, không có phương án thay thế cho nông dân đốt rơm rạ, không có lộ trình chuyển đổi cho lao động trong ngành lò gạch nếu cơ sở của họ bị niêm phong. Đây là một mô hình trừng phạt thuần túy áp lên những chủ thể yếu nhất về mặt kinh tế. Và trong bóng đá, chúng ta thấy mô hình này được áp dụng theo cùng một cách. Khi một đội bóng nhỏ vi phạm quy định tài chính công bằng, hình phạt thường là cấm chuyển nhượng, trừ điểm, hoặc thậm chí là loại khỏi giải. Nhưng không có gói hỗ trợ nào để giúp họ tái cấu trúc tài chính, không có lộ trình để giúp họ thoát khỏi vòng xoáy nợ nần.

Thứ ba, chỉ thị không nêu tên bất kỳ cá nhân nào chịu trách nhiệm. Bốn cơ quan cùng bị huy động, nhưng không có cơ quan nào được chỉ định là đầu mối chính, không có cá nhân nào được nêu tên là người chịu trách nhiệm cuối cùng. Trong quản trị bóng đá, đây là một dấu hiệu kinh điển của sự phân tán trách nhiệm. Khi một trận đấu bị hủy vì lý do an toàn, ai là người ra quyết định? Khi một đội bóng bị xử thua vì vi phạm hành chính, ai là người ký quyết định? Khi một liên đoàn bị FIFA treo giò, ai là người chịu trách nhiệm? Nếu không có tên cụ thể, thì không có trách nhiệm cụ thể. Và nếu không có trách nhiệm cụ thể, thì cải cách chỉ là một trò chơi ngôn ngữ.

Core Insight: Không khí là một phần của luật chơi, không phải một biến số ngẫu nhiên

Trong bóng đá chuyên nghiệp châu Âu, chúng ta có thói quen tách biệt các yếu tố môi trường ra khỏi phân tích chiến thuật. Chúng ta phân tích đội hình, phong độ, lịch thi đấu, tâm lý cầu thủ, nhưng chúng ta hiếm khi phân tích thời tiết, chất lượng không khí, hay nhiệt độ da. Nhưng ở Nam Á, ranh giới đó không tồn tại. Ở Nam Á, chất lượng không khí là một phần của luật chơi.

Hãy tưởng tượng một trận đấu trên sân ở Lahore vào tháng Mười Một. Nếu chỉ số chất lượng không khí ở ngưỡng 210, thì theo tiêu chuẩn của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ, đây là ngưỡng "rất có hại cho sức khỏe". Ở ngưỡng này, mọi người được khuyến nghị hạn chế ra ngoài, không hoạt động thể chất ngoài trời, đóng cửa sổ, sử dụng máy lọc không khí. Một trận bóng đá chín mươi phút trên sân, với cường độ vận động tối đa, dưới ngưỡng không khí đó, tương đương với việc các vận động viên chuyên nghiệp phải hít thở không khí mà người thường được khuyến nghị tránh xa.

Tôi từng chứng kiến một trận đấu ở một giải vô địch khu vực châu Á mà ban tổ chức phải tạm dừng giữa hiệp để cho cầu thủ nhận oxy từ bình dự phòng bên đường biên. Không có chấn thương. Không có va chạm mạnh. Chỉ là không khí không đủ sạch để cầu thủ thở nổi trong bốn mươi lăm phút. Đó là một chi tiết mà không có bảng thống kê nào trong bóng đá châu Âu ghi lại. Không có chỉ số bàn thắng kỳ vọng nào đo lường được lượng oxy trong máu của một tiền vệ phòng ngự ở phút thứ bảy mươi. Không có chỉ số kiểm soát bóng nào đo lường được nhịp thở của một hậu vệ biên trong hiệp phụ.

Ý kiến gây sốc chỉ đáng giá khi đứng trên chi tiết mà người khác bỏ qua. Và chi tiết mà người khác bỏ qua ở đây là: bóng đá Nam Á đang vận hành theo một mô hình quản trị mà chính quyền Punjab đang áp dụng cho các lò gạch. Một mô hình mà mọi biện pháp can thiệp đều là hình phạt, mọi dữ liệu đều không có nguồn, mọi trách nhiệm đều bị phân tán. Khi bạn áp dụng mô hình đó lên một nền bóng đá, bạn không tạo ra một nền bóng đá phát triển. Bạn chỉ tạo ra một nền bóng đá tồn tại. Và một nền bóng đá tồn tại thì không bao giờ thắng được những đối thủ mạnh hơn.

Điều đáng chú ý là ngay cả khi chỉ thị của chính quyền Punjab được thực thi nghiêm túc, kết quả vẫn có thể không thay đổi. Vì khói mù ở Punjab không chỉ đến từ các nguồn trong nước. Nghiên cứu khu vực cho thấy một phần đáng kể khói mù mùa đông ở Punjab, Pakistan đến từ việc đốt rơm rạ tại Punjab thuộc Ấn Độ và Haryana, theo gió tây bắc thổi qua biên giới. Một chiến dịch chỉ nhắm vào các nguồn trong nước sẽ không thể giải quyết được nguồn ngoài biên giới. Đây là một giới hạn cấu trúc, không phải một giới hạn hành chính.

Trong bóng đá, giới hạn cấu trúc tương tự cũng tồn tại. Một liên đoàn bóng đá quốc gia có thể cải cách nội bộ hoàn hảo đến đâu, nếu các liên đoàn xung quanh không cải cách cùng lúc, thì các trận đấu quốc tế vẫn sẽ bị ảnh hưởng. Một quốc gia có thể xây dựng cơ sở hạ tầng tốt đến đâu, nếu các quốc gia láng giềng không hợp tác trong lịch thi đấu, trong trọng tài, trong y tế, thì chất lượng vẫn bị giới hạn. Bóng đá không phải một hoạt động biệt lập. Nó là một hệ thống phụ thuộc vào môi trường xung quanh.

Góc nhìn phản trực giác: Tôi có thể sai ở đâu?

Tôi phải thừa nhận một khả năng khác. Có thể khói mù chỉ là một cái cớ để không phải nói về những vấn đề sâu xa hơn của bóng đá Nam Á, và tôi đang dùng nó như một ẩn dụ tiện lợi. Có thể vấn đề thật sự của bóng đá Pakistan không phải là chất lượng không khí, mà là cấu trúc tài chính, mà là đào tạo trẻ, mà là sự thiếu vắng của một tầng lớp cầu thủ chuyên nghiệp đủ dày.

Tôi cũng phải thừa nhận rằng các dữ liệu trong bản tin The Express Tribune đều không có nguồn. Ngay cả ngưỡng 210 ở Lahore cũng có thể là một con số khác nếu được đo bằng nguồn khác. Tôi đã sử dụng con số đó như một chốt neo cho toàn bộ lập luận của mình, nhưng nếu con số đó sai, thì toàn bộ khung phân tích của tôi cũng sai theo.

Và có một khả năng thứ ba: có thể bóng đá Nam Á không cần phải giải quyết vấn đề khói mù, vì khói mù là vấn đề của môi trường, không phải của bóng đá. Có thể sự can thiệp của tôi vào lĩnh vực này là một sự lấn sân không cần thiết, một trò chơi trí tuệ của một nhà bình luận ngồi ở Marseille đang cố gắng tạo ra một kết nối mà trên thực tế không tồn tại.

Nhưng nếu điều đó đúng, thì tại sao các trận đấu vẫn bị tạm dừng vì khói? Tại sao các bác sĩ đội bóng vẫn phải chuẩn bị bình oxy bên đường biên? Tại sao các hợp đồng tài trợ vẫn phải ghi rõ điều khoản về việc hủy trận đấu vì lý do môi trường? Người ta cười tôi ba tháng, nhưng tiếng cười không bao giờ ghi bàn. Trong trường hợp này, người ta có thể cười tôi vì đã ghép hai vấn đề không liên quan. Nhưng khói mù không hỏi ý kiến ai trước khi nó phủ lên mặt sân.

Takeaway: một dự đoán có thể kiểm chứng

Tôi đưa ra một dự đoán cụ thể. Trong mùa khói mù từ tháng Mười đến tháng Mười Hai năm nay, ít nhất một trận bóng đá thuộc hệ thống thi đấu khu vực Nam Á sẽ bị ảnh hưởng trực tiếp — hoặc bị hoãn, hoặc bị chuyển địa điểm, hoặc phải tạm dừng ít nhất một lần vì lý do chất lượng không khí. Và khi sự việc đó xảy ra, ban tổ chức sẽ phản ứng theo đúng mô hình mà chính quyền Punjab đang áp dụng: tuyên bố sẽ siết chặt quy định, phạt các bên liên quan, nhưng không công bố bất kỳ chỉ số đo lường nào để chứng minh hiệu quả của biện pháp.

Tôi cũng dự đoán rằng đến tháng Mười Hai, khi khói mù đạt đỉnh, sẽ có ít nhất một cuộc thảo luận công khai về việc liệu có nên chuyển các trận đấu quan trọng ra khỏi vùng Punjab hay không. Cuộc thảo luận đó sẽ kết thúc mà không có quyết định rõ ràng, giống như mọi cuộc thảo luận về khói mù ở Nam Á trong mười năm qua.

Đừng nhìn con số trên bảng giá, hãy nhìn đội bóng sau khi cầu thủ rời đi. Trong trường hợp này, đừng nhìn chỉ số chất lượng không khí trên bảng điện tử, hãy nhìn nền bóng đá sau khi mùa khói mù kết thúc. Nếu nó vẫn nguyên vẹn như cũ, thì bất kỳ chiến dịch nào được tuyên bố cũng chỉ là một màn trình diễn. Nếu nó thay đổi, thì chúng ta đã có một tiền lệ mới, một tiền lệ mà bóng đá châu Âu cũng nên học theo, vì biến đổi khí hậu không phải là vấn đề của riêng Nam Á. Nó chỉ đến Nam Á sớm hơn mà thôi.

Góc nhìn nóng

Bóng đá thế giới đang chuẩn bị cho một thập kỷ mà môi trường sẽ không còn là biến số phụ trong lịch thi đấu. Nhiệt độ cực đoan, chất lượng không khí, mực nước biển, tất cả sẽ trở thành một phần của luật chơi. Ở châu Âu, chúng ta đã thấy điều đó qua việc các trận đấu mùa hè bị hoãn vì nhiệt độ quá cao. Ở Nam Á, nó đã trở thành chuyện thường ngày từ nhiều năm nay. Sự khác biệt không nằm ở mức độ nghiêm trọng của vấn đề. Sự khác biệt nằm ở chỗ ai có tiếng nói để đặt vấn đề lên bàn nghị sự. Nam Á đã có tiếng nói đó trong nhiều năm, nhưng tiếng nói đó chưa bao giờ được coi là tiếng nói thể thao.

Trong ba mươi năm theo dõi bóng đá, tôi đã học được một điều: những vấn đề lớn nhất của môn thể thao này không phải là những vấn đề được bàn trên truyền hình. Chúng là những vấn đề không có hình ảnh, không có tiếng vỗ tay, không có bảng tỷ số. Khói mù ở Punjab là một trong những vấn đề đó. Và cho đến khi bóng đá coi nó như một vấn đề của chính mình, thì nó sẽ mãi mãi chỉ là một dòng tin ngắn ở cuối trang thể thao, ngay trước phần quảng cáo.